Διερευνώντας το θέμα των βιασμών του 1974 από τον κατοχικό στρατό

«Να ξετυλίξουμε το κουβάρι των σεξουαλικών εγκλημάτων»η Εκκλησία της Κύπρου τότε συναίνεσε στον τερματισμό των κυήσεων

«Πρέπει επιτέλους να αρχίσουμε να ξετυλίγουμε το κουβάρι των σεξουαλικών εγκλημάτων που διαπράχθηκαν στην Κύπρο», τόνισε στον «Φ» η πανεπιστημιακός Καλλιόπη Αγαπίου Ιωσηφίδου με αφορμή τις μαύρες επετείους της πρώτης και δεύτερης φάσης της τουρκικής εισβολής. «Τα ανθρώπινα δικαιώματα, η δημοκρατία, η δικαιοσύνη είναι για όλες/όλους» μας είπε και πρόσθεσε: «Πόσο εύκολο είναι όμως σε κοινωνίες που έχουν βιώσει βίαιες συγκρούσεις; Ας αναλογιστούμε, έστω και αργοπορημένα αυτή τη χρονική στιγμή, για το μέγεθος του διαχρονικού ανθρώπινου πόνου, των έμφυλων κοινωνικών και άλλων επιπτώσεων του πολέμου. Επιζήσασες γυναίκες, αλλά και παιδιά που γεννήθηκαν από βιασμούς Τούρκων και που για 48 χρόνια ζουν έναν μοναχικό Γολγοθά. Αντίστοιχο φαινόμενο παρατηρείται και στην άλλη κοινότητα». Η κ. Ιωσηφίδου που είναι μέλος του Δ.Σ. του Παγκόσμιου Πανεπιστημιακού Συμβουλίου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα με έδρα τη Βενετία, παρακολουθεί το θέμα Ημερήσιας Διάταξης του ΟΗΕ για τις Γυναίκες, την Ειρήνη και την Ασφάλεια και ιδιαίτερα της σεξουαλικής βίας στις ένοπλες συγκρούσεις σε διεθνές επίπεδο, συμμετέχει σε σχετικές πρωτοβουλίες του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών με ερευνητική και με ακαδημαϊκή εργασία και διατηρεί προσωπική επικοινωνία με άτομα που έχουν βιώσει την οδυνηρή εμπειρία και το κοινωνικό στίγμα βιασμών σε πολέμους. 

«Κατά κανόνα ένα πέπλο συσκότισης καλύπτει τα εγκλήματα σεξουαλικής βίας σε περιόδους συγκρούσεων κι αυτό συμβαίνει και στην Κύπρο και αυτό συνιστά ένα μεγάλο εμπόδιο στην οικοδόμηση μίας βιώσιμης ειρήνης», μας είπε εμφαντικά η κυρία Ιωσηφίδου. «Το κοινωνικό στίγμα —πρόσθεσε— είναι πολύ βαρύ καθώς κατατρέχει εφ’ όρου ζωής τις μητέρες και τα παιδιά που γεννιούνται από βιασμούς πολέμων. Παρά την έκταση και τη διαχρονικότητα του φαινομένου, τα θύματα εγκλημάτων πολέμου παραμένουν στην «αφάνεια» σε όρους πολιτικών μέριμνας/στήριξης και δημόσιου διαλόγου που να αναγνωρίζει τα εγκλήματα αυτά, ενώ βιώνουν ένα βασανιστικό μαρτύριο στο κοινωνικό περιθώριο. Πρέπει λοιπόν να ενδυναμωθούν τα ίδια τα άτομα και το περιβάλλον στο οποίο ζουν. Έχω ενδιατρίψει στο θέμα σε διεθνές επίπεδο, βρίσκομαι σε επαφή τόσο με γυναίκες θύματα σεξουαλικής βίας σε πολέμους, όσο και με παιδιά που γεννήθηκαν από βιασμούς πολέμων και θέλω να επικεντρώσω τώρα αυτή τη συσσωρευμένη γνώση στην περίπτωση της Κύπρου, στις μητέρες και στα παιδιά που για σχεδόν μισό αιώνα κουβαλούν το τραύμα τους μέσα στη σιωπή. Ναι, πολύ λίγα γνωρίζουμε για τα άτομα στην Κύπρο που γεννήθηκαν από βιασμούς την περίοδο της τουρκικής εισβολής, πιστεύω όμως ότι όταν το θέμα συζητηθεί δημόσια, θα βρουν τον δρόμο τους. Η επιστημονική γραφίδα καταδεικνύει ότι η πορεία θύμα, επιζήσας/α, δρούσα/δρων, είναι λυτρωτική. Η επικοινωνία με οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, αρμόδιους φορείς, άτομα που έχουν βιώσει αντίστοιχες εμπειρίες, ή ακόμη ερευνήτριες/ές που έχουν ενδιατρίψει, μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αυτών των ατόμων και παράλληλα στη βελτίωση των πολιτικών της ίδιας της κοινωνίας. Σε κάθε περίπτωση μπορούν να επικοινωνήσουν μαζί μου (kalliope.agapiou@gmail.com τηλ. 99220490) και ως ερευνήτρια μπορώ να τα φέρω σε επαφή με άλλα άτομα που έζησαν παρόμοιες εμπειρίες σε άλλες χώρες, ώστε όχι μόνο να ενδυναμωθούν, αλλά και να βοηθήσουν την κοινωνία τους να πάει μπροστά ως ενεργοί πολίτες».

Ήρθαν στον κόσμο 

με ένα μεγάλο βάρος…

-Τι σκέφτεστε ειδικότερα για τα παιδιά καρπούς βιασμών στις ένοπλες συγκρούσεις;

-«Τα παιδιά αυτά χωρίς να φταίνε σε τίποτα, έρχονται στον κόσμο κουβαλώντας ένα μεγάλο βάρος. Η αποδοχή από την ίδια τη μητέρα τους είναι από μόνη της πρόκληση και το κοινωνικό στίγμα δυσβάστακτο. Διατρέχουν αυξημένους κινδύνους φτωχοποίησης και κοινωνικού αποκλεισμού, λιγότερες ευκαιρίες μόρφωσης και επαγγελματικής αποκατάστασης. Ωστόσο, η εμπειρία δείχνει ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν με αγάπη και αποδοχή προχωρούν θετικά, τόσο για τα ίδια όσο και για τη χώρα τους. Υπάρχουν θετικά παραδείγματα παιδιών που κατάφεραν να έχουν ευκαιρίες μόρφωσης, πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους και προσπαθούν να βοηθήσουν άλλα παιδιά που γεννήθηκαν σε παρόμοιες συνθήκες, όπως συμβαίνει στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και αλλού».

Πολιτική βούληση και λογοδοσία

-Πώς μπορούν να αποτραπούν τα σεξουαλικά εγκλήματα σε ένοπλες συγκρούσεις;

-«Σε κάθε περίπτωση ο εχθρός επιδιώκει πάντα την ταπείνωση και την απανθρωποποίηση του αντιπάλου. Σύμφωνα με όλες τις εμπειρικές μαρτυρίες, το κοινωνικό στίγμα είναι για το θύμα πολύ πιο τραυματικό ακόμα και από τον ίδιο τον βιασμό. Τι μπορεί να γίνει προληπτικά; Οι στρατοί είναι υπό κανονικές συνθήκες πειθαρχημένα σώματα. Άρα αν υπάρχει η πολιτική βούληση στην ηγεσία του στρατού να μη διαπράττονται σεξουαλικά εγκλήματα σε ένοπλες συγκρούσεις, δηλαδή αν υπάρχουν φωτισμένοι στρατιωτικοί ηγέτες και κώδικες τους οποίους σέβονται, τότε η έκταση και ένταση τέτοιων φαινομένων μπορεί να είναι περιορισμένη και κυρίως η λογοδοσία εφικτή. Αν η διάπραξη σεξουαλικών εγκλημάτων στον πόλεμο καταδικάζεται εξ υπαρχής από τη στρατιωτική και την πολιτική ηγεσία, αυτόματα περιορίζεται στο ελάχιστο. Το γεγονός ότι υπάρχει πολύ μεγάλη βία κατά των γυναικών σε ένοπλες συγκρούσεις, οφείλεται σε κάποιο βαθμό στο ότι η βία εναντίον των γυναικών είναι ανεχτή και σε περίοδο ειρήνης. Απλώς επειδή στον πόλεμο καταρρέουν όλες οι ασφαλιστικές δικλίδες, υπάρχει έξαρση του φαινομένου. Άρα πρέπει εν καιρώ ειρήνης να εργαστούμε κατά του φαινομένου αυτού. Το καίριο σημείο είναι η δράση αυτή να ξεκινήσει από τη βούληση της πολιτικής ηγεσίας για μία δημοκρατική, ισότιμη και συμπεριληπτική κοινωνία». 

-Έχει να παίξει ρόλο σε αυτή τη διαδικασία η λογοδοσία των δραστών;

-Βεβαίως. Το μεγαλύτερο εμπόδιο στην καταπολέμηση του φαινομένου είναι η ατιμωρησία των θυτών και γι’ αυτό όλες οι προσπάθειες διεθνώς εστιάζουν στο να μετατρέψουν αυτή την κουλτούρα ατιμωρησίας σε μία κουλτούρα δικαιοσύνης και δημοκρατίας. Βλέπετε το πρόβλημα είναι ότι οι θύτες σε μία σύγκρουση καταφέρνουν σχεδόν πάντα να πάρουν αμνηστία και να μείνουν ατιμώρητοι. Ποιοι κάθονται γύρω από το τραπέζι για να βρουν λύση; Αυτοί που κρατούσαν τα όπλα! Αυτοί που κρατούν τα όπλα ξέρουν ενδεχομένως πώς να κερδίσουν έναν πόλεμο, δεν ξέρουν όμως απαραίτητα πώς να κτίσουν την ειρήνη και πώς να κτίσουν μία δημοκρατική κοινωνία και πολιτεία. Γύρω από το τραπέζι πρέπει να καθίσει ένα ευρύτερο φάσμα ανθρώπων που θα κτίσουν συνθήκες ειρήνης πάνω σε μία αειφόρα και δημοκρατική βάση. Πρέπει να εμπλακεί το κοινοβούλιο, τα πολιτικά κόμματα, η κοινωνία των πολιτών για να έρθει μία βιώσιμη ειρήνη. Ίσως τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή να ρωτηθούν όλοι οι υποψήφιοι πρόεδροι τι προτίθενται να κάνουν τις πρώτες 100 μέρες της προεδρίας τους για μία βιώσιμη ειρήνη στην Κύπρο και ειδικότερα για τη σεξουαλική βία στις ένοπλες συγκρούσεις και για την αποκατάσταση και την ενδυνάμωση των θυμάτων; Να μην ξεχνούμε ότι η Ημερήσια Διάταξη «Γυναίκες, Ειρήνη και Ασφάλεια» που είναι τώρα μέρος του Διεθνούς Δικαίου, επικεντρώνεται στο ότι οι συγκρούσεις έχουν πολύ διαφορετικό αντίκτυπο στις γυναίκες από ό,τι στους άντρες και ότι υπάρχει τώρα ένας ισχυρός κορμός 10 νομικά δεσμευτικών ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας, τα μισά από τα οποία αφορούν τη σεξουαλική βία στις συγκρούσεις».

Μεγάλο βήμα οι καταδίκες δραστών

-Έχουν γίνει βήματα διεθνώς για δικαίωση των θυμάτων;

-«Η ανθρωπότητα έχει προχωρήσει και ονομάσει τα εγκλήματα σεξουαλικής βίας στις συγκρούσεις με το όνομά τους. Υπάρχουν τα τελευταία χρόνια καταδίκες σεξουαλικών δραστών από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, από τη Διαμερικανική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Αυτές οι καταδίκες είναι μεγάλο βήμα, αφού παλαιότερα δεν θεωρούνταν καν εγκλήματα, αλλά τακτική πολέμου. Ας μη ξεχνούμε ότι μόλις το 2008 υπήρξε το ψήφισμα 1820, το πρώτο ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ το οποίο αναγνωρίζει τη σεξουαλική βία ως απειλή για τη συλλογική ασφάλεια και εμπόδιο για την ειρήνη. Και έτσι έχει ορισθεί από τον ΟΗΕ η 19η Ιουνίου ως «Διεθνής Ημέρα για την εξάλειψη της σεξoυαλικής βίας κατά τη διάρκεια των ενόπλων συγκρούσεων» Χαίρομαι πάντως που ενεργοί πολίτες ίδρυσαν στην Κύπρο το 2019 την οργάνωση  ZOE vs War Violence με επίκεντρο δράσης της την ασφάλεια και προστασία των ευάλωτων ομάδων σε εμπόλεμες ζώνες. Αυτό όμως μας «υπενθυμίζει» ότι στην Κύπρο το θέμα δεν απασχόλησε σοβαρά σχεδόν κανένα πολιτειακό παράγοντα, μισό αιώνα μετά την τουρκική εισβολή. Όπως διάβασα σε πρόσφατο δικό σου ρεπορτάζ στον «Φ», μόνο τα τελευταία λίγα χρόνια, μετά από ενέργειες της τότε βουλεύτριας ΑΚΕΛ Σκεύης Κουκουμά το κυπριακό κράτος, με την καθοριστική συμβολή της μ. υπουργού Εργασίας Ζέτας Αιμιλιανίδου αναγνώρισε ως παθούσες της εισβολής τις γυναίκες που επέζησαν βιασμών από Τούρκους στρατιώτες και παρέχει  ένα μηνιαίο επίδομα σε όσες κάνουν τη σχετική αίτηση. Και είναι χαρακτηριστικό ότι υπήρξε αυτή η έστω περιορισμένης έκτασης θετική εξέλιξη, γιατί η προσπάθεια έγινε σε πολιτικό επίπεδο. Όμως ακόμα τόσα χρόνια μετά, πρέπει να μπει η ίδια η επιζήσασα στη διαδικασία να ζητήσει τη συγκεκριμένη αποζημίωση. Το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για το Ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας 1325 για τις Γυναίκες, την Ειρήνη και την Ασφάλεια μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό εργαλείο».

Παιδί εγκαταλείφθηκε μετά τη γέννηση του…

«Διερευνώντας το θέμα των βιασμών του 1974 από τον κατοχικό στρατό, είχα μαρτυρίες από γυναίκες που ανέφεραν ότι κατά την διάρκεια του εγκλωβισμού τους στα κατεχόμενα χωριά τους, τους διένειμαν αντισυλληπτικά χάπια για να αποφύγουν ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, αφού ήταν γνωστό ότι ο Τουρκικός στρατός προέβαινε σε βιασμούς», δήλωσε στον «Φ» η γενική γραμματέας της ΠΟΓΟ Σκεύη Κουκουμά. «Κάποιες από αυτές τις γυναίκες – πρόσθεσε - μου ανέφεραν ότι μόλις διαπιστώθηκε η εγκυμοσύνη τους, τις μετέφεραν με λεωφορείο  στο Νοσοκομείο Ακρωτηρίου όπου είχαν υποβληθεί σε έκτρωση. Σίγουρα δεν ρωτήθηκαν αν ήθελαν να τερματίσουν την εγκυμοσύνη, αλλά ούτε και κάποιος μπορεί να αναφερθεί σε υποχρεωτική έκτρωση. Η ντροπή και ο στιγματισμός δεν επέτρεπαν σε καμμιά περίπτωση άλλη επιλογή. Είναι γνωστό ότι και η Εκκλησία της Κύπρου τότε συναίνεσε στον τερματισμό των κυήσεων, ενώ σύμφωνα με την νομοθεσία ήταν παράνομες οι εκτρώσεις. Είχα όμως και πληροφορία για γέννηση παιδιού το οποίο εγκαταλείφθηκε μετά τη γέννηση του και δόθηκε σε οικογένεια για υιοθεσία. Άγνωστο παραμένει κατά πόσο η οικογένεια γνώριζε ότι το παιδί ήταν καρπός βιασμού από Τούρκους. Εκτίμηση μου είναι  ότι πρέπει να έχουν γεννηθεί  παιδιά, όμως σίγουρα καμμιά γυναίκα δεν μπορούσε να παραδεχτεί ένα τέτοιο γεγονός ή με άλλο τρόπο να το δηλώσει ή να το αναφέρει σε κάποια υπηρεσία. Πρέπει να πω ότι στις μαρτυρίες κάποιων γυναικών, πάντα υπήρχε το παράπονο ότι ενώ απέκτησαν παιδιά πολύ αργότερα από τον εγκλωβισμό τους, διαδίδονταν πληροφορίες ότι τα παιδιά τους ήταν καρπός του βιασμού τους από τους Τούρκους». Η κυρία Κουκουμά αναφέρθηκε ιδιαίτερα στο ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ 2467 του 2019 για τις γυναίκες και τα κορίτσια που μένουν έγκυοι ως αποτέλεσμα σεξουαλικής βίας σε ένοπλες συγκρούσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που επιλέγουν να μην τερματίσουν την εγκυμοσύνη και να γίνουν μητέρες. «Για την εφαρμογή του ψηφίσματος – είπε - ζητήθηκε από τον  Γενικό Γραμματέα να υποβάλει έκθεση στο Συμβούλιο Ασφαλείας, η οποία έχει κυκλοφορήσει στις 29 Μαρτίου 2022 και καταγράφει συγκλονιστικές αναφορές για σεξουαλική βία σε συνθήκες πολέμου, αλλά και για την κατάσταση των παιδιών που έχουν γεννηθεί ως αποτέλεσμα βιασμών σε διάφορες γωνιές του πλανήτη».

Η συγκλονιστική περίπτωση της «Γολγίας»

Η ιστορία του συστηματικού βιασμού μίας νεαρής Ελληνοκυπρίας, που κρατήθηκε εγκλωβισμένη στα κατεχόμενα, είναι το θέμα του θεατρικού δράματος «Γολγία» της συγγραφέως Μαρίας Ιωσηφίδου Μαρμαρά από την Αθηένου. Το βιβλίο εκδόθηκε το 2008 και ανέβηκε τον ίδιο χρόνο από το Θέατρο Ένα σε σκηνοθεσία Ανδρέα Χριστοδουλίδη. Σύμφωνα με την πλοκή, ένας Τουρκοκύπριος την είχε απαγάγει και τη βίαζε συστηματικά για μήνες μέχρι που την εντόπισαν μέλη της UNFICYP και τη μετέφεραν στις ελεύθερες περιοχές. Ήταν έγκυος αλλά επέλεξε να γεννήσει το παιδί και αρνήθηκε την έκτρωση. Την ερωτεύτηκε ένας Ιρλανδός στρατιώτης των Ηνωμένων Εθνών από την ομάδα διάσωσής της και της πρότεινε να παντρευτούν και να φύγουν στην Ιρλανδία. Δεν είναι τυχαίο το όνομα της «Γολγίας» σε αυτό το έργο το γεμάτο συμβολισμούς. Όπως ανέφερε στον «Φ» η συγγραφέας, «η Αθηένου είναι διάδοχος πόλη των Γόλγων, πόλης βασιλείου της Κύπρου όπου πρωτολατρεύτηκε η Αφροδίτη. Την πόλη ίδρυσε ο Γόλγος, γιος της Αφροδίτης και του Άδωνη. Η Γολγία είναι μία ακρωτηριασμένη και λεηλατημένη Αφροδίτη, αλλά συγχρόνως μία, πάντα προκαλούσα δέος, μάνα. Μέσα από τους βιασμούς έχει χάσει τη σεξουαλικότητά της και είναι αμφίβολο αν θα ξαναδοθεί σε άνδρα μετά από αυτή την εμπειρία».